W ostatnim wpisie o teoriach spiskowych, w którym przypomniałem pochodzącą z przełomu XIX i XX wieku teorię spiskową głoszącą, że projekt budowy kanalizacji w Warszawie jest żydowskim spiskiem mającym na celu zniszczenie nadwiślańskiego rolnictwa, podkreśliłem, że problem z teoriami spiskowymi nie jest związany z ich treścią lecz z intelektualnymi skrótami, dzięki którym dochodzi się do z góry założonych wniosków.

Podobne spojrzenie na teorie spiskowe oferuje Nate Silver w wyśmienitej książce  The Signal and the Noise: Why So Many Predictions Fail-but Some Don’t. Jeden z rozdziałów książki zajmuje się prognozowaniem wydarzeń związanych z bezpieczeństwem narodowym, na przykład prognozowaniem zamachów terrorystycznych. W rozdziale tym Silver zawarł między innymi relację ze swojej dyskusji z Donaldem Rumsfeldem, autorem słynnej wypowiedzi o znanych niewiadomych i nieznanych niewiadomych (swoją drogą, zapewne jednej z mądrzejszych opinii kiedykolwiek wypowiedzianych przez polityka). W rozdziale tym Silver omawia zastosowanie prawa potęgowego do prognozowania zamachów terrorystycznych.

Silver zajmuje się między innymi zamachem na WTC i atakiem na Pearl Harbor. Wspominając o teoriach spiskowych związanych z tym wydarzeniami Silver pokazuje mechanizm ich powstawania. Ilustrują go dwa poniższe wykresy. Pierwszy z nich przedstawia dziesięć sygnałów (sinusoid) rejestrowanych przed danym wydarzeniem:

Za Nate Silver

Na drugim wykresie pokazano te same sygnały, lecz jeden z nich wyraźnie wyodrębniono:

Za Nate Silver

Dokładnie w ten sam sposób powstają teorie spiskowe. Po fakcie, dzięki efektowi pewności wstecznej wybiera się jeden sygnał (z wielu dostępnych) idealnie prowadzący do wydarzenia. Teoria spiskowa, to jak sugeruje Silver, „najbardziej leniwa forma analizy sygnałów.” Profesor Henry Louis Gates powiedział o teoriach spiskowych, że są „niedającymi się odeprzeć narzędziami oszczędzającymi pracę przy analizie złożonej rzeczywistości.”

Myślę, że dobrą ilustracją tej tezy będzie historia zamachu bombowego na lot 182 Air India w 1985 roku (to jeden z najbardziej tragicznych, 329 ofiar, zamachów terrorystycznych w historii). Po zapoznaniu się z historią przygotowania i egzekucji zamachu bez większych problemów można stworzyć przynajmniej kilka spiskowych teorii wyjaśniających fakt, że totalni amatorzy zdolni byli przeprowadzić tak niszczycielski zamach (jeden z zamachowców poprosił obsługę sklepu elektronicznego by pomogła mu przerobić alarm w budziku w ten sposób by włączał on lampkę w jego samochodzie turystycznym). W tym jednak przypadku, teorie spiskowe sugerujące pro-sikhijskie nastawienie kanadyjskich służb specjalnych (agenci słyszeli na przykład próbną detonację ponieważ jeden z organizatorów zamachu znalazł się na liście osób podejrzanych o terroryzm) po prostu nie trafiają na żyzny grunt polityczny.