Znów będę pisał o irracjonalności i błędach poznawczych. Rozpocznę jednak od prostej zagadki, zaczerpniętej z pracy noblisty z ekonomii. Ze względu na wymagania sondy zagadkę strasznie okroiłem, oryginalnie składała się z 8 odpowiedzi, które trzeba było uszeregować od najbardziej prawdopodobnej do najmniej najprawdopodobniej.
Gosia ma 31 lat. Jest singielką, magistrem filozofii. Na studiach interesowała się problemami dyskryminacji kobiet i równości społecznej. Które ze zdań jest bardziej prawdopodobne?
- Gosia jest kasjerką w banku i działa w ruchu feministycznym (26%, 72 Votes)
- Gosia jest kasjerką w banku (74%, 206 Votes)
Total Voters: 276
Wyniki sondy są bardzo krzepiące. Uważam jednak, że tak dobre wyniki są efektem podejrzliwości czytelników uznających odpowiedź ‘kasjerka i feministka’ (niech będzie to B) za zbyt oczywistą.
Tym niemniej, ku mojej radości, 72 osoby, a więc 26% respondentów wybrało odpowiedź B łamiąc podstawowe prawo koniunkcji w probabilistyce, które mówi, że prawdopodobieństwo koniunkcji zdarzeń (A i B) jest zawsze mniejsze lub równe od prawdopodobieństwa poszczególnych zdań z koniunkcji. Co więcej prawo to jest w 100% zgodne z naszą intuicją. Z łatwością jesteśmy sobie w stanie wyobrazić 10 000 kasjerek, z których zaledwie kilka będzie działać w ruchu feministycznym.
Oryginalna zagadka pochodzi z pracy Tversky i Kahneman zatytułowanej Extension versus intuitive reasoning: The conjunction fallacy in probability judgment. Uczestnicy tamtego eksperymentu mieli 8 stwierdzeń, które mieli uporządkować od najbardziej prawdopodobnego do najmniej prawdopodobnego. Były to:
-
Gosia jest nauczycielem w szkole podstawowej
-
Gosia pracuje w księgarni i ćwiczy jogę
-
Gosia jest aktywna w ruchu feministycznym
-
Gosia jest pracownikiem socjalnym
-
Gosia jest członkiem Ligi Feministycznych Wyborców
-
Gosia jest kasjerką w banku
-
Gosia sprzedaje ubezpieczenia
-
Gosia jest kasjerką w banku i działa w ruchu feministycznym
W oryginalnym eksperymencie (bohaterka miała na imię Linda) aż 88% uczestników zadania (studentów uniwersytetów Stanford i Kolumbii Brytyjskiej) wskazało, że koniunkcja (8) jest bardziej prawdopodobna niż zdanie zawierające jeden z dwóch elementów koniunkcji (6). Tversky i Kahneman stwierdzili jeszcze, że znajomość statystyki nie miała istotnego wpływu na wyniki. Ten błąd poznawczy nazywany jest conjunction fallacy (polska Wikipedia nazywa to działanie uzasadnieniem przez kombinację).
Tversky i Kahneman przeprowadzili także bezpośredni test na studentach uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej – bardzo podobny do tego, który stworzyłem na blogu (dwie odpowiedzi, trochę dłuższy opis bohaterki). Co ciekawe, aż 85% respondentów wybrało koniunkcję jako bardziej prawdopodobną. To oznacza, że czytelnicy Trystero.pl charakteryzują się ponadprzeciętną odpornością na błędy poznawcze, przynajmniej na błąd koniunkcji.
W jaki sposób wytłumaczyć ten błąd poznawczy? Najprostsze wyjaśnienie, zakładające, że ludzie wybierają koniunkcję ponieważ interpretują zadanie ‘Gosia jest kasjerką a banku’ jako ‘Gosia jest kasjerką w banku i nie działa w ruchu feministycznym’ nie zostało potwierdzone eksperymentalnie. Tversky i Kahneman przeredagowali to zdanie na ‘Gosia jest kasjerką w banku niezależnie (whether or not) od tego czy jest aktywna w ruchu feministycznym’ i ponownie przeprowadzili badania. Wynik: 57% respondentów wybrało koniunkcję.
Z tego powodu Tversky i Kahneman wysunęli hipotezę, że uczestnicy eksperymentów mylą stwierdzenie najbardziej prawdopodobne ze stwierdzeniem najbardziej reprezentatywnym dla przedstawionego opisu bohaterki zagadki.
Czy taki błąd przydarza się profesjonalistom? Tversky i Kahneman poprosili lekarzy by wybrali najbardziej prawdopodobne symptomy pewnej choroby (zatorowość płucna) – średnio 91% medyków popełniło błąd koniunkcji. Opisany powyżej błąd poznawczy jest powszechny w przypadku przewidywania przyszłości, z większością ekspertów i amatorów, przyznających większe prawdopodobieństwo bardziej szczegółowym scenariuszom. Uczestników Kongresu Prognozowania w Stambule, w 1982 roku, zapytano by podali prawdopodobieństwo dwóch zdarzeń
-
Kompletnego zerwania stosunków dyplomatycznych pomiędzy USA i ZSRR w 1983 roku
-
Inwazji ZSRR na Polskę i kompletnego zerwania stosunków dyplomatycznych pomiędzy USA i ZSRR w 1983
Eksperci przyznali około trzykrotnie większe prawdopodobieństwo drugiemu scenariuszowi (0,47%) niż pierwszemu (0,14%).
Stąd wynika konieczność zdawania sobie sprawy z tego błędu poznawczego przez wszystkich uczestników rynku. Prognozowanie jest przecież częścią działań wielu inwestorów (czy słusznie czy nie to już inna sprawa).