Fatalna sytuacja budżetowa w Grecji na nowo rozpaliła spekulacje o możliwości porzucenia przez to państwo strefy euro (EMU) lub możliwości wykluczenia Grecji ze strefy euro jako ‘kary’ za nieodpowiedzialną politykę fiskalną. W spekulacjach, nie mówi się zresztą jedynie o Grecji – wśród kandydatów do opuszczenia strefy euro wymienia się także Irlandię, Hiszpanię, Portugalię a nawet Włochy. Wreszcie, od czasu do czasu pojawiają się prognozy o możliwości całkowitego rozpadu unii walutowej.

Pomyślałem więc, że nie zaszkodzi zajrzeć do Legal Working Paper Series wydawanego przez Europejski Bank Centralny (ECB), konkretnie do numeru 10 z grudnia 2009. Publikacja ta nosi tytuł Wycofanie się i wykluczenie z Unii Europejskiej (EU) i Unii Walutowej i Ekonomicznej (EMU). Przemyślenia. Nie jestem prawnikiem, więc nie mogę sobie pozwolić na krytyczną ocenę zawartych w artykule tez. Mogę je jednak przytoczyć ponieważ są one bardzo istotne dla dyskusji o tym, czy Grecja lub inne państwa zdecydują się na porzucenie euro – tym bardziej, że tekst napisał radca prawny ECB.

Dwie najważniejsze kwestie rozwiano już w abstrakcie:

  • wyjście państwa członkowskiego ze strefy euro (EMU) bez jednoczesnego opuszczenia Unii Europejskiej (EU) jest z prawnego punktu widzenia totalnie nieprawdopodobne
  • wykluczenie państwa członkowskiego z EMU i EU, choć możliwe do osiągnięcia pośrednimi krokami, jest z prawnego punktu widzenia niemal niemożliwe

Prawda, że dyskusja o możliwym opuszczeniu strefy euro przez Grecję, nabiera zupełnie ‘nowych kolorów’ po zapoznaniu się z prawnymi aspektami tego procesu? Co ciekawe, z tekstu wynika, że choć opuszczenie przez państwo członkowskie EU musiałoby oznaczać także opuszczenie EMU to nie musiałoby oznaczać pozbawienia możliwości używania euro jako waluty.

Niezwykle interesujący jest fragment poświęcony nie negocjowanemu (unilateralnemu) wyjściu z UE i EMU. Proszę zwrócić uwagę na podstawowe kroki jakie państwo upuszczające bez negocjacji EMU musiałoby zrobić:

  • powołać nową walutę lub przywrócić walutę sprzed wejścia do EMU
  • pozyskać kapitał z ECB, który został tam złożony przez Bank Narodowy w momencie tworzenia EMU oraz zasilić Bank Centralny rezerwami walutowymi wytransferowanymi do systemu euro
  • przywrócić pełną niezależność w kreowaniu polityki monetarnej Bankowi Narodowemu

Z całą pewnością wykonanie tych czynności unilateralnie będzie niezwykle trudne z prawnego punktu widzenia, tym bardziej, że konsekwencje tych działań dotkną praktycznie każdy podmiot gospodarczy w państwie jednostronnie występującym z EMU.

Proszę także zwrócić uwagę, że Traktat Lizboński nie wspomina bezpośrednio o możliwości opuszczenia EMU (choć znajduje się w nim ‘klauzula wyjścia’ z UE – przyznająca pośrednio prawo do jednostronnego wyjścia po dwuletnich, nieskutecznych negocjacjach). Istnieją dwie interpretacje tego ‘milczenia’ Traktatu o możliwości opuszczenia EMU. Pierwsza głosi, że możliwość opuszczenia EMU jest oczywista i oznacza, że opuszczenie EMU jest opuszczeniem EU ponieważ członkostwo w EMU jest prawnym zobowiązaniem członków UE (z wyjątkiem tych z klauzulą opt-out) . Druga zakłada, że opuszczenie EMU przez państwa członkowskie nigdy nie było brane pod uwagę przez twórców Traktatu. Ta interpretacja zgodna jest z zapisem traktatu powołującego EMU, który podkreśla nieodwracalność (irreversibility) procesu wymiany walut narodowych na euro. Druga interpretacja zakłada jednak, że możliwe jest tylko negocjowane wyjście z EMU.

W kwestii wykluczenia z EU i EMU – istniejące traktaty nie przewidują takiej możliwości. Najbardziej ostrą sankcją jaka może być nałożona na państwo członkostwie jest zawieszenie  części jego praw wynikających z członkowstwa w UE, w tym prawa głosu w Radzie. Autor analizy zwraca jednak uwagę, że istnieją możliwości pośredniego wykluczenia państwa z EU:

  • poprzez wykorzystanie procedury pogłębionej współpracy ( enhanced co-operation procedure)
  • poprzez zawarcie nowego traktatu

Na koniec warto wspomnieć, że o ile wyjście państwa z EU i EMU oznacza koniec instytucjonalnej współpracy w ramach unii walutowej to nie musi oznaczać rezygnacji z korzystania z euro jako waluty na terytorium państwa, które opuściło EMU (choć z powodów makroekonomicznych trudno to sobie wyobrazić).

Co wynika z analizy prawnych aspektów wyjścia lub wykluczenia z UE i EMU dla dyskusji o przyszłości niektórych państw w strefie euro? Moim zdaniem, analiza dostarcza argumentów na rzecz tezy, że opuszczenie strefy euro przez jakieś państwo członkowskie jest scenariuszem bardzo mało realnym ale o potencjalnie bardzo dużych konsekwencjach dla danego państwa i strefy euro. Jeśli do potencjalnych komplikacji prawnych i instytucjonalnych dodamy gigantyczne komplikacje ekonomiczne (które najłatwiej jest sobie uświadomić przypominając sobie jak skomplikowany był proces wprowadzania euro) to możemy dojść do wniosku, że wyjście ze strefy euro nie jest traktowane jako poważny scenariusz polityczno-ekonomiczny w sytuacji braku ekstremalnie silnych czynników destabilizacyjnych (wojna, implozja systemu finansowego, etc).

Withdrawal and Expulsion

Ukłony dla FT Alphaville