W jednym z poprzednich tekstów zwróciłem uwagę, że zdobywanie wyższego wykształcenia nie zawsze przynosi finansowe korzyści – wielu absolwentów nie znajduje pracy, w której może wykorzystać nabyte umiejętności. Czas i pieniądze poświęcone na zdobycie wyższego wykształcenia nie zwracają się w ekonomicznym sensie.

Pewien miłośnik prostych rozwiązań zaatakował mnie w pierwszym swoim komentarzu na moim blogu: No dobrze, tylko czy Pan jako człowiek promujący tutaj notorycznie poglądy lewicowe, a także jako doktorant państwowej uczelni zgodzi się, że jedynym sposobem na uniknięcie tej patologii jest płatna edukacja? Normalnie zignorowałbym tego typu trolling – ale tym razem postanowiłem wykorzystać okazję by pokazać dane, które od dawna mnie fascynowały.

Mamy w Polsce dwa typy uczelni: publiczne (1,27 mln studentów) i niepubliczne (0,66 mln studentów). Uczelnie publiczne w 74% opierają się na dotacjach z budżetu. Uczelnie niepubliczne w 94% opierają się na opłatach za zajęcia dydaktyczne. Studia oferowane na uczelniach niepublicznych są płatne – potencjalni studenci dysponują więc realną, ekonomiczną motywacją by wybrać studia zgodnie z rachunkiem ekonomicznym: skoro płacę za te studia to wybiorę takie, które poprawią moje szanse na rynku pracy.

Zobaczmy więc dwa wykresy. Pierwszy pokazuje udział studentów poszczególnych kierunków studiów w ogólnej liczbie studentów i obejmować będzie zarówno studentów uczelni publicznych jak i niepublicznych:

Za Diagnoza stanu szkolnictwa wyższego w Polsce

Drugi wykres pokaże udział poszczególnych kierunków studiów oferowanych przez uczelnie niepubliczne w ogólnej liczbie kierunków studiów oferowanych przez uczelnie niepubliczne:

Za Diagnoza stanu szkolnictwa wyższego w Polsce

Zdaję sobie sprawę, że nie są to dane w 100% porównywalne. Nie uwzględnia płatnych studiów zaocznych na publicznych uczelniach. Można także zaobserwować, że grupy na kierunkach humanistycznych i ekonomicznych na uczelniach prywatnych są dużo liczniejsze od grup na kierunkach technicznych. Myślę więc, że dane dotyczące liczby studentów na poszczególnych kierunkach uczelni niepublicznych jeszcze bardziej byłyby skrzywione na korzyść kierunków humanistycznych i ekonomicznych. Zróbmy małe porównanie:

O, rety! Jak to się dzieje, że studenci, którzy wybierają płatną edukację (gdyby nie wybierali to prywatni przedsiębiorcy nie tworzyliby tych kierunków) częściej wybierają nauki społeczne, ekonomiczne i prawne niż studenci, którzy korzystają z darmowej, publicznej edukacji? Rzadziej natomiast decydują się na studia techniczne. Przecież oni płacą za edukację! Płatna edukacja ma przecież sprawić, że studenci nie będą wybierać mało perspektywicznych kierunków studiów wyższych.

Jak więc wytłumaczyć fakt, że młodzi ludzie gotowi są poświęcać swój czas i pieniądze na zdobywanie wykształcenia, które nie będzie przydatne w ich życiu zawodowym? Ja podkreśliłbym dwa zagadnienia. Po pierwsze mechanizm rynkowy determinuje zbliżoną do optymalnej alokację zasobów tylko w warunkach zbliżonych do konkurencyjnych. Jednym z warunków istnienia konkurencji na rynku jest brak drastycznej asymetrii informacji. Czy rynek usług edukacyjnych odznacza się symetrią informacji? Nie sądzę. Ja przynajmniej nie znam żadnych danych ani żadnego narzędzia badawczego, które umożliwiałoby młodym ludziom choćby oszacowanie wpływu ukończenia poszczególnych kierunków studiów na ich przyszłe zarobki i perspektywy zawodowe.

Drugim warunkiem działania mechanizmu rynkowego jest podejmowanie przez uczestników rynku racjonalnych decyzji (gdzie racjonalnych definiujemy jako optymalnych z punktu widzenia założonych celów). Mamy więc dwie możliwości: albo bardzo duża grupa młodych ludzi nie kontynuuje edukacji z powodów ekonomicznych (w celu poprawienia swojej pozycji na rynku pracy) lecz w celach hedonistycznych albo spora grupa młodych ludzi zachowuje się nieracjonalnie. Dlaczego? Być może ulega presji społecznej. Byś może błędnie odczytuje sygnały z rynku pracy. Powodów może być wiele.

Stworzyć można wreszcie trzecią teorię: path dependence. Wybór kierunku studiów determinowany jest przez decyzje podjęte w czasie edukacji podstawowej czy gimnazjalnej, nie łudźmy się, decyzje o ‘odpuszczeniu’ sobie matematyki bo jest ‘za trudna’.

W każdym razie, warto pochylić się nad fenomenem niepublicznej edukacji w Polsce i popularności mało perspektywicznych kierunków studiów w tym segmencie by uświadomić sobie, że mechanizm rynkowy, rynkowe bodźce (takim bodźcem jest czesne) nie zawsze działają. Nawet jeśli podobnie jak autor tego tekstu jest się zwolennikiem jak najszerszego stosowania mechanizmu rynkowego, także w sektorze edukacyjnym.

Najnowsze komentarze:

• Whiskeyjack – @ Trystero i Poszi
  nawiązując do pytania autora wyrazonego na końcu…
• Poszi – @karroryfer,

  AGW to nie jest teoria, tylko zestaw teorii. Można to…

• ktos – Ja mam pytanie luźno zwiazane z tematem: Zakładajac że zostanie…
• karroryfer – Nie jestem specjalistą od AGW ale mam jednak uwagę (do…
• xxx – @Mergiel
  Przy prywatyzowaniu wspólnego pastwiska też mogą się znaleźć hodowcy, którzy…
• Mergiel – To jest problem wspólnego pastwiska, którego nie da się sprywatyzować:…

Analiza średnich stóp zwrotu ponad 66 000 przypadkowo wybranych portfeli akcyjnych prowadzonych przez amerykańskie gospodarstwa domowe z lat 1991-1996 pokazała, że taki przeciętny portfel przegrywa z rynkiem o 0,12% w miesiącu. Badania nad wynikami inwestycji insiderów w akcje własnych spółek w latach 1975-1996 wykazała, że insiderzy osiągali przeciętne miesięczne stopy zwrotu o 0,5% lepsze od rynkowych. Jest jednak grupa ludzi, których ‘wyczucie rynku’ okazuje się lepsze od ‘zmysłu’ insiderów. Miesięczna stopa zwrotu z transakcji tej grupy inwestorów jest lepsza od rynkowych stóp zwrotu o 0,97%. To amerykańscy senatorowie.

To by była moja kropka nad ‘i’ w dyskusji o tym co daje przewagę na rynku. Informacja.

Alan J. Ziobrowski, Ping Cheng, James W. Boyd i Brigitte J. Ziobrowski opublikowali w 2004 roku badania, w których zbadali około 5700 transakcji zawartych przez amerykańskich senatorów w latach 1993-1998. Pozwolę sobie podsumować te badania, niezbyt mocnym statystycznie, ale bardzo wymownym wizualnie, wykresem pokazującym CAR (cumulative abnormal return) dla akcji będących przedmiotem transakcji kupna i sprzedaży od 255 dni sesyjnych przez transakcją do 255 sesyjnych po transakcji (255 dni sesyjnych to kalendarzowy rok):

Za Abnormal Returns from the Common Stock Investments of the U.S. Senate

Amerykańscy senatorowie mogą zawierać transakcje na giełdzie i nie muszą inwestować w ślepe portfele. Jednocześnie wielu senatorów ma dostęp do ‘ponadprzeciętnych’ informacji zarówno ze względu na uczestnictwo w pracach legislacyjnych ale także z powodu ważnej pozycji społecznej i kontaktów towarzysko-biznesowych. Senatorowie muszą informować o wszystkich transakcjach giełdowych (także podawać przybliżoną, w progach, wartość transakcji), z reguły z kilku lub kilkunastomiesięcznym opóźnieniem – pozwala to wykluczyć ewentualność, że ponadprzeciętne zachowanie akcji, które są przedmiotem transakcji senatorów jest wynikiem reakcji rynku na wiadomość o tych transakcjach.

Główna analiza statystyczna ‘wyjątkowo dobrych’ wyników inwestycyjnych senatorów oparła się na obliczaniu dziennych stóp zwrotu dla portfela składającego się z wszystkich akcji, które w okresie ostatniego roku objęte były zdarzeniem (kupnem lub sprzedażą przez senatorów) – przy użyciu calendar-time portfolio method, a następnie zamiany dziennych stóp zwrotu na miesięczne.

Następnie badacze sprawdzili wyniki portfolio przez regresje z użyciem modelu CAPM, który wprowadza stopę zwrotu z rynku oraz modelu French-Fama, który dodatkowo uwzględnia wagę jaką w danym portfelu zajmują małe i średnie spółki i szybko rosnące spółki (te dwie grupy mają historycznie wyższe stopy zwrotu od rynku). Analiza w modelu French-Fama pokazała, że ważony wielkością transakcji portfel składający się ze spółek kupowanych przez senatorów osiąga miesięczną stopę zwrotu o 0,85% wyższą niż rynek. Dodatkowo portfel składający się z ważonych transakcjami spółek sprzedawanych przez senatorów osiąga miesięczną stopę zwrotu o 0,12% niższą niż rynek. Łącznie więc, senatorowie ‘biją’ rynek o prawie 1% miesięcznie.

Kilka interesujących wniosków z badań:

• nie ma znaczenie przynależność partyjna senatorów
• znaczenie ma staż senatorski – politycy z krótszym stażem osiągają lepsze stopy zwrotu z handlu na giełdzie
• ponadprzeciętne wyniki senatorów jako całości nie są wynikiem fenomenalnych wyników kilku z ich i przeciętnych wyników reszty
• testowe portfele ważone wartością transakcji spisywały się lepiej niż nieważone portfele co sugeruje, że senatorowie podejmują ‘lepsze’ decyzje przy bardziej wartościowych transakcjach
• senatorowie mają skłonność do inwestowania w małe spółki i spółki szybko rozwijające się (growth stocks jako przeciwieństwo value stocks)

Najnowsze komentarze:

• Whiskeyjack – @ Trystero i Poszi
  nawiązując do pytania autora wyrazonego na końcu…
• Poszi – @karroryfer,

  AGW to nie jest teoria, tylko zestaw teorii. Można to…

• ktos – Ja mam pytanie luźno zwiazane z tematem: Zakładajac że zostanie…
• karroryfer – Nie jestem specjalistą od AGW ale mam jednak uwagę (do…
• xxx – @Mergiel
  Przy prywatyzowaniu wspólnego pastwiska też mogą się znaleźć hodowcy, którzy…
• Mergiel – To jest problem wspólnego pastwiska, którego nie da się sprywatyzować:…

Proste pytanie dla czytelników bloga: około 2,7% konsoli do gier Nintendo Wii potrzebuje naprawy w okresie pierwszych trzech lat użytkowania. Konsola kosztuje 200 USD. Trzyletnia gwarancja na Nintendo Wii kosztuje w SquareTrade około 30 USD. Kto robi interes życia: sprzedawca gwarancji czy konsumenci?

W New York Times znajduje się fantastyczny artykuł o rozszerzonych gwarancjach – wspaniały materiał do unaocznienia co się dzieje na rynku gdy występuje na nim rażąca asymetria informacji. Tekst rzuca także światło na to jakie psychologiczne czynniki odgrywają rolę w kształtowaniu ludzkiej awersji do ryzyka.

Asymetria informacji na rynku gwarancji jest oczywista: producenci sprzętu znają statystyki zawodności produktów. Konsumenci są praktycznie pozbawieni tej wiedzy – zwłaszcza w tak zapóźnionych w rozwoju państwach jak Polska. Efekt jest prosty do przewidzenia: konsumenci przepłacają bardzo duże pieniądze za rozszerzone gwarancje.

Zgodnie z tekstem z NYT, rozszerzone gwarancje kosztują w USA od 20% do 30% ceny końcowej produktów elektronicznych. Tymczasem, zgodnie z wynikami badań konsumenckich, odsetek zawodności w okresie 3-4 lat wynosi około 3% dla 10 najpopularniejszych marek telewizorów i 10% dla aparatów fotograficznych. Ten wskaźnik jest dużo wyższy dla sprzętu AGD i najwyższy dla laptopów, gdzie sięga 44% ale obejmuje także wypadki, których większość gwarancji nie obejmuje (na przykład zalanie klawiatury).

Nieefektywność rynku gwarancji, związana z asymetrią informacji, okazała się tak duża w USA, że znalazło się miejsce dla takich firm jak SquareTrade, które oferują gwarancje na produkty kupione w innych sklepach w cenach nawet o połowę niższych niż gwarancje oferowane przez producentów sprzętu. Wyraźnie więc widać, że choć Hayek miał rację sugerując, że rynek sam wytworzy mechanizmy ‘naprawiające’ nieefektywność wyceny produktów powstałą wskutek asymetrii informacji to mechanizmy te nie są w stanie doprowadzić do pełniej efektywności.

Co w tej sprawie zrobiłby wojujący socjalista (to ironia) Trystero? Nałożyłby na producentów sprzętu RTV i AGD obowiązek publikowania danych statystycznych o zawodności swoich produktów ponieważ uznałby, że będzie to regulacją zmniejszająca asymetrię informacji a więc zwiększająca konkurencyjność, a więc efektywność, rynku.

Tekst w NYT informuje także o podłożach psychologicznych podejścia konsumentów do kupowania rozszerzonych gwarancji. Ajay Kalra, Baohong Suna oraz Tao Chen opubikowali badania, z których wynika, że konsumenci są bardziej skłonni do zakupu rozszerzonej gwarancji gdy:

• produkt, który kupują sprawia im radość, gdy lubią ten produkt
• są szczęśliwi, na przykład otrzymaniem nieoczekiwanego upustu

Pierwszy powód wyjaśnia, dlaczego rozszerzone gwarancje na sprzęt AGD są relatywnie dużo tańsze niż ten sam produkt na sprzęt RTV. Mało kto przywiązuje się do pralki lub kuchenki gazowej – wielu ludzi traktuje natomiast telewizory i komputery jak najlepszych przyjaciół, o których trzeba dbać. A ty czytelniku, masz rozszerzoną gwarancję na pralkę czy telewizor?

Ten wniosek to bilionowe już zaprzeczenie tezy o istnieniu racjonalnie myślącego konsumenta.

Drugi powód ma stosunkowo ważne implikacje. Naukowcy sugerują, że awersja do ryzyka wzrasta wraz z dobrym nastrojem. Ludzie zadowoleni są z dobrego humoru i nie chcą go stracić. Utrata tego uczucia zwiększa koszty negatywnego wydarzenia i daje motywację do zapłacenia większej premii za zabezpieczenie się przed taką sytuacją. Jestem przekonany, że podobny mechanizm może zachodzić w procesie inwestycyjnym.

Najnowsze komentarze:

• Whiskeyjack – @ Trystero i Poszi
  nawiązując do pytania autora wyrazonego na końcu…
• Poszi – @karroryfer,

  AGW to nie jest teoria, tylko zestaw teorii. Można to…

• ktos – Ja mam pytanie luźno zwiazane z tematem: Zakładajac że zostanie…
• karroryfer – Nie jestem specjalistą od AGW ale mam jednak uwagę (do…
• xxx – @Mergiel
  Przy prywatyzowaniu wspólnego pastwiska też mogą się znaleźć hodowcy, którzy…
• Mergiel – To jest problem wspólnego pastwiska, którego nie da się sprywatyzować:…

Kilkanaście dni temu starałem się pokazać różnicę pomiędzy rynkiem pozbawionym regulacji rządowych (wolnym rynkiem) a efektywnym rynkiem (rynkiem zbliżonym do doskonale konkurencyjnego. Jednym z moich argumentów było stwierdzenie, że rynek by być efektywnym potrzebuje symetrycznego dostępu do informacji dla uczestników rynku.

Nie ma prostszego sposobu by pokazać skutki asymetrii informacji niż przedstawić skutki insider trading. Ten proceder jest klasycznym przykładem asymetrii informacji – część inwestorów ma informację, których nie posiadają inni inwestorzy. Te dwie grupy zawierają między sobą transakcję i nie trzeba być geniuszem by domyśleć kto zarabia a kto traci.

Afera Galleon Groups dostarcza interesujących materiałów empirycznych – wyników funduszu hedge, który wielokrotnie korzystał z informacji poufnych w celu uzyskania przewagi nad innymi inwestorami. Taki był tego rezultat:

Za Pragmatic Capitalist

Powstają dwa pytanie. Pierwsze jest natury emocjonalnej: czy chciałbyś drogi czytelniku być po drugiej stronie transakcji zawieranych przez Galleon Groups?

Pytanie drugie brzmi: czy działalność Galleon Groups uczyniła rynek bardziej efektywnym czy mniej efektywnym?

Najnowsze komentarze:

• Whiskeyjack – @ Trystero i Poszi
  nawiązując do pytania autora wyrazonego na końcu…
• Poszi – @karroryfer,

  AGW to nie jest teoria, tylko zestaw teorii. Można to…

• ktos – Ja mam pytanie luźno zwiazane z tematem: Zakładajac że zostanie…
• karroryfer – Nie jestem specjalistą od AGW ale mam jednak uwagę (do…
• xxx – @Mergiel
  Przy prywatyzowaniu wspólnego pastwiska też mogą się znaleźć hodowcy, którzy…
• Mergiel – To jest problem wspólnego pastwiska, którego nie da się sprywatyzować:…

Rynek kapitałowy zawsze dostarczał doskonałych przykładów pokazujących co dzieje się z obrotem na wolnym rynku i pomyślnością ekonomiczną uczestników tego obrotu w warunku asymetrycznego dostępu do informacji. Dzisiejsze zachowanie amerykańskich indeksów przed i po publikacji wskaźnika Chicago PMI za wrzesień stanowi dobry przykład takiej sytuacji.

O godzinie 9:45 czasu wschodniego, o 15:45 czasu polskiego, opublikowany został Chicago PMI – wskaźnik obrazujący stan wytwórczości w regionie Chicago na podstawie ankiety przeprowadzonej wśród managerów ds. zakupów. Wskaźnik ten ma znaczenie głównie dlatego, że poprzedza publikację dużo ważniejszego wskaźnika ISM i na jego podstawie można przewidywać zachowanie ISM (czyli pełni podobną rolę jak raporty ADP i Challengera dla miesięcznego raportu z rynku pracy – NFP).

Opublikowany dzisiaj Chicago PMI wypadł dużo gorzej od prognoz. Wyniósł 46,1 przy prognozie 52 i odczycie z sierpnia na poziomie 50. Wynik poniżej 50 oznacza dekoniunkturę, wynik powyżej 50 oznacza rozwój. Ten zły odczyt poprzedził gwałtowny spadek indeksów w USA, który przełożył się na ponad trzydziestopunktowy spadek WIG20 w ostatnich 30 minutach sesji giełdowej.

Problem w tym, że amerykańskie indeksy zaczęły gwałtownie spadać na kilka minut przed publikacją raportu – zupełnie tak jakby jakaś grupa inwestorów miała dostęp do danych wcześniej. Wyglądało to tak:

Za Bespoke

Czy mieliśmy do czynienia z kolejnym skandalem na rynku finansowym i insider trading na dużą skalę? Okazuje się, że nie stało się nic nielegalnego. Bespoke wyjaśnił, że pewna grupa inwestorów rzeczywiście miała wcześniejszego dostęp do informacji o odczycie Chicago PMI. Inwestorzy uczciwie płacą za ten przywilej $200 miesięcznie. W zamian otrzymują wyniki raportu o 3 minuty przed jego publiczną publikacją. Wszystko to widać na tym wykresie:

Za Bespoke

Co z tego wynika? Po pierwsze należy pamiętać, że ruchy na amerykańskich indeksach na 3 minuty przed publikacją Chicago PMI (zawsze w ostatni roboczy dzień miesiąca) to coś więcej niż szum rynkowy i mogą już stanowić reakcję na dane. Po drugie, warto sobie uświadomić, że rynek finansowy ze względu na swój charakter to jeden z najbardziej symetrycznych pod względem dostępu do informacji sektorów gospodarki. Inne sektory, jak choćby ubezpieczenia zdrowotne odznaczają się dużo większą asymetrycznością informacji, czyli nierównym do niej dostępem.

Najnowsze komentarze:

• Whiskeyjack – @ Trystero i Poszi
  nawiązując do pytania autora wyrazonego na końcu…
• Poszi – @karroryfer,

  AGW to nie jest teoria, tylko zestaw teorii. Można to…

• ktos – Ja mam pytanie luźno zwiazane z tematem: Zakładajac że zostanie…
• karroryfer – Nie jestem specjalistą od AGW ale mam jednak uwagę (do…
• xxx – @Mergiel
  Przy prywatyzowaniu wspólnego pastwiska też mogą się znaleźć hodowcy, którzy…
• Mergiel – To jest problem wspólnego pastwiska, którego nie da się sprywatyzować:…