Wielokrotnie o tym pisałem ale ponieważ obraz przemawia głośniej niż tysiące słów postanowiłem wrócić do beznadziejnej sytuacji polskich stoczni. Otóż, dla mnie ten problem od początku był jasny. Stocznie, które nie były w stanie osiągnąć rentowności w czasie największego boomu w transporcie morskim w historii są skazane na zagładę w czasie największego od Wielkiej Depresji kryzysu gospodarczego.

Do tych, którzy mają jednak problem pogodzić się z tym stwierdzeniem przemówić może poniższe zdjęcie:

Za Daily Mail

Przez ostatnie kilkanaście tygodni kluczowym elementem pro-wzrostowej narracji na rynku finansowym były zielone gałązki (green shoots) czyli pierwsze oznaki ożywienia gospodarczego. Jednym z głównych  punktów tej narracji był majowy raport z rynku pracy, który informował, że amerykańska gospodarka utraciła w maju ‘zaledwie’ 345 000 miejsc pracy. Rynek wpadł wtedy w euforię z powodu danych z rynku pracy praktycznie dwa razy gorszych od raportów publikowanych w czasie TEJ SAMEJ recesji przed upadkiem Lehman Brothers.

Opublikowany wczoraj raport z rynku pracy za czerwiec nie pozostawia jednak złudzeń co do miejsca, w którym znajduje się amerykańska gospodarka. W czasie obecnej recesji amerykańska gospodarka utraciła 9 mln pełno-etatowych miejsc pracy. Liczba bezrobotnych Amerykanów wyniosła 14,7 mln w czerwcu 2009 roku. Główna stopa bezrobocia wzrosła z 9,4% do 9,5%. Najbardziej szeroki miernik bezrobocia (U-6) wzrósł do 16,5% z 16,4%.  Śmiało można już stwierdzić, że jest to najgorsze załamanie na amerykańskim rynku pracy po II wojnie światowej.

Za Calculated Risk

W tym miejscu warto zwrócić uwagę na zupełnie pomijane przez komentatorów dane o średniej długości tygodniowego czasu pracy. Te informacje są ważne z dwóch zasadniczych powodów. Po pierwsze, zmiana tego wskaźnika oznacza zmianę ilości przepracowanych ogółem godzin a więc determinuje zmianę wytworzonych ogółem produktów. Jest więc czynnikiem ułatwiającym prognozowanie zmiany PKB. Po drugie, jest to wskaźnik wyprzedzający w stosunku do danych o nowych miejscach pracy, zatrudnieniu i bezrobociu. Dlaczego? Otóż, w momencie ożywienia gospodarczego pracodawcy najpierw pozwalają dłużej pracować pracownikom a dopiero później zatrudniają nowe osoby.

Średnia długość tygodniowego czasu pracy spadła o 0.8% do 33 godzin z 33,1 godzin w maju. To najmniejsza wartość od 1964 roku! Zgodnie z wyliczeniami Davida Rosenberga, gdyby korporacje chciały utrzymać średnią długość tygodnia pracy na niezmienionym poziomie przy tym samej ilości wytworzonych dóbr i usług musiałyby zlikwidować 800 000 etatów! Przypomnę, że zmiana miejsc pracy w czerwcu wyniosła -467 000. Średnia długość tygodniowego czasu pracy jest chyba najbardziej lekceważoną informacją ekonomiczną w USA. Tym bardziej, że w entuzjastycznie przyjętym raporcie za maj także poinformowano o spadku tygodniowego czasu pracy.

Za Calculated Risk

Raport z rynku pracy przyniósł też niezwykle mocne przesłanie dla propagatorów tezy o nieuchronnej hiperinflacji. Średnie tygodniowe zarobki spadły o 0,3% w czerwcu i osiągnęły roczne tempo spadku 1,6%. Jeszcze dwa lata temu ten wskaźnik rósł w tempie rocznym o ponad 5,2%. Czy ktoś słyszał o hiperinflacji w środowisku spadku tygodniowych dochodów ludności i załamania cen nieruchomości? Wysoka inflacja bez inflacji płacowej jest praktycznie niemożliwa.

Warto jeszcze zwrócić uwagę na kilka innych informacji związanych z wczorajszymi danymi z rynku pracy. Do rekordowego poziomu 2,5% wzrosła różnica pomiędzy stopą bezrobocia mężczyzn i kobiet (10,5% i 8%). W związku z tym, że w obecnej recesji pracę traci więcej mężczyzn niż kobiet to utraty miejsc pracy na dochody ludności i skłonność do konsumpcji jest istotny ze względu na fakt, że mężczyźni zarabiają więcej i okupują lepiej płatne prace.

Stosunek liczby zatrudnionych do populacji w wieku produkcyjnym spadł do 59% i znajduje się na poziomie z początku lat 80’ ubiegłego stulecia. Praktycznie załamał się długoterminowy trend wzrostu aktywności zawodowej Amerykanów trwający od lat 60’ XX wieku i mający związek z aktywizacją zawodową kobiet (32% w latach 60’ i 50% obecnie). Konsekwencje tego zjawiska dla dochodów ludności i aktywności gospodarczej są naturalnie silnie negatywne.

Za Calculated Risk

Wzrosła także średnia długość trwania bezrobocia. Po wzroście o 2 tygodnie osiągnęła poziom 24,5 tygodni. Oczywiście, im dłużej ludzie są pozbawienie pracy tym silniejsze muszą być strukturalne problemy w gospodarce.

Na te problemy wskazuje także struktura utraconych miejsc pracy czyli ich dystrybucja w różnych sektorach gospodarki. Najwięcej etatów utracono w przemyśle co wydaje się bardzo negatywną informacją z dwóch powodów: utracone miejsca pracy znajdowały się w REALNEJ sferze gospodarki oraz utracone etaty były lepiej płatne niż miejsca pracy w handlu lub części sektora usług.

Za BLS

Podsumowując: rację ma Wojciech Białek, który w dzisiejszym Parkiecie napisał, że bezrobocie jako wskaźnik koniunktury gospodarczej ma charakter opóźniony. Są jednak elementy rynku pracy, które zmieniają się jednocześnie ze zmianą koniunktury gospodarczej: na przyklad liczba godzin w tygodniu pracy. Co więcej, trend na amerykańskim rynku pracy wskazuje, że do przesilenia brakuje jeszcze więcej niż 2,3 miesięcy. Już teraz powoli oswaja się społeczeństwo z terminem jobless recovery, czyli odrodzeniem gospodarczym, które nie poprawi rynku pracy (to coś jak wyleczenie grypy bez ‘zbicia gorączki’ i zlikwidowania kataru). Takie odrodzenie ze swojej definicji musi być rachityczne ponieważ rynek pracy oddziałuje zarówno na zagregowaną produkcję jak i na konsumpcję.

Najnowsze komentarze:

• Whiskeyjack – @ Trystero i Poszi
  nawiązując do pytania autora wyrazonego na końcu…
• Poszi – @karroryfer,

  AGW to nie jest teoria, tylko zestaw teorii. Można to…

• ktos – Ja mam pytanie luźno zwiazane z tematem: Zakładajac że zostanie…
• karroryfer – Nie jestem specjalistą od AGW ale mam jednak uwagę (do…
• xxx – @Mergiel
  Przy prywatyzowaniu wspólnego pastwiska też mogą się znaleźć hodowcy, którzy…
• Mergiel – To jest problem wspólnego pastwiska, którego nie da się sprywatyzować:…

Zacznijmy od produkcji przemysłowej na świecie. Wykres przedstawia zmianę tej wielkości od osiągnięcia szczytu bezpośrednio przed początkiem osłabienia koniunktury w 1929 roku i w 2008 roku.

Za Barry Eichengreen i Kevin O’Rourke

Jak można zauważyć spadek produkcji przemysłowej na świecie przebiega obecnie w podobnym tempie co w okresie Wielkiej Depresji. Trudno też na podstawie dostępnych już danych mówić o ‘odrodzeniu’ gospodarczym.

Także porównanie zachowania globalnych rynków akcyjnych w czasie bessy rozpoczętej w 2007 roku oraz w czasie bessy lat 30’ sugeruje, że obecne załamanie z całą pewnością może być porównywane do Wielkiej Depresji.

Za Barry Eichengreen i Kevin O’Rourke

Jeszcze bardziej pesymistycznie wygląda zmiana dynamiki handlu międzynarodowego. Wymiana międzynarodowa skurczyła się w czasie obecnego załamania dużo bardziej niż w czasie Wielkiej Depresji.

Za Barry Eichengreen i Kevin O’Rourke

Największe różnice pomiędzy obecną sytuacją a Wielką Depresją występują w sferze działań podjętych przez władze fiskalne i monetarne. Stopy procentowe znajdują się obecnie na dużo niższym poziomie niż w okresie Wielkiej Depresji, wraz z początkiem recesji nie załamała się podaż pieniądza jak stało się to w czasie Wielkiej Depresji ( w czym właśnie monetaryści upatrują błąd Rezerwy Federalnej: w dopuszczeniu do skurczenia się zasobu pieniądza na dużą skalę), rządy zdecydowanie bardziej agresywnie zwiększają wydatki budżetowe niż robiły to 80 lat temu. Poniższy wykres pokazuje zmianę podaży pieniądza od 1925 r. i od 2004 r. (proszę zwrócić uwagę na załamanie w latach 1931-1934):

Za Barry Eichengreen i Kevin O’Rourke

Bez względu na to jak ocenia się te działania władz w kontekście długoterminowym, w krótkim i średnim terminie najprawdopodobniej spłaszczą one cykl koniunkturalny i nie dopuszczą do powstania Wielkiej Depresji 2.0 – za co naturalnie gospodarka zapłaci słabszym odrodzeniem (od potencjalnego) albo dekadą stagnacji gospodarczej.

Najnowsze komentarze:

• Whiskeyjack – @ Trystero i Poszi
  nawiązując do pytania autora wyrazonego na końcu…
• Poszi – @karroryfer,

  AGW to nie jest teoria, tylko zestaw teorii. Można to…

• ktos – Ja mam pytanie luźno zwiazane z tematem: Zakładajac że zostanie…
• karroryfer – Nie jestem specjalistą od AGW ale mam jednak uwagę (do…
• xxx – @Mergiel
  Przy prywatyzowaniu wspólnego pastwiska też mogą się znaleźć hodowcy, którzy…
• Mergiel – To jest problem wspólnego pastwiska, którego nie da się sprywatyzować:…

Niedawno przeczytałem tekst eksperta ekonomicznego, zagorzałego zwolennika liberalizmu gospodarczego, który skłonił mnie do głębokiej zadumy taką opinią: Tak, pośród krajów dotkniętych obecnym kryzysem w najmniejszym stopniu znajdują się tylko te, w których rządy nie walczą z kryzysem poprzez napędzanie konsumpcji (Polska, Turcja, Chiny) lub walczą minimalnie (Cypr, Indie), a zamiast tego robią wszystko, aby nie przeszkadzać w produkcji.

W rzeczy samej, niemal 600 mld dolarów, czyli niemal 15% PKB, bodźca fiskalnego w Chinach w żaden sposób nie kwalifikuje się jako napędzanie konsumpcji. Nie jestem pewien czy pisanie o dobrych wynikach chińskiej gospodarki jako o zwycięstwie wolnego rynku jest przykładem totalnej ignorancji czy ideologicznego zacietrzewienia filtrującego wszelkie informacje przeczące wyrytym w umyśle przekonaniom. Tym bardziej, że nawet budzący podziw wzrost gospodarczy w Chinach w ostatniej dekadzie zbudowany został na klasycznie antyrynkowym fundamencie: sztucznie zaniżonym kursie walutowym.

Wydaje się oczywiste, że dobre wyniki chińskiej gospodarki 2009 roku w całości zbudowane zostały na ‘odblokowaniu’ popytu wewnętrznego, ‘rozpędzeniu’ akcji kredytowej oraz bezpośredniemu wspieraniu inwestycji. Chiny mogły sobie pozwolić na takie działania ponieważ mniej więcej od 2004 roku wprowadziły pewne mechanizmy blokujące rozwój popytu wewnętrznego w celu uchronienia gospodarki przed przegrzaniem się. Ograniczono akcję kredytową banków (wprowadzono duże rezerwy obowiązkowe i wysokie wymagania dla kredytobiorców). Rząd prowadził bardzo konserwatywną politykę fiskalną. ‘Zielone światło’ świeciło tylko dla przedsięwzięć skupiających się na produkcji eksportowej.

Wyraźnie pokazuje to zmiana dynamiki chińskiego eksportu i importu. Do 2004 roku import i eksport rosły jednocześnie. Od 2004 roku dynamika wzrostu eksportu znacznie przewyższała przyrost importu. Sytuacja ta miała dwa istotne skutki: eksport netto dokładał do wzrostu chińskiego PKB około 2% rocznie a chiński popyt wewnętrzny pozostał pod kontrolą nie doprowadzając do inflacyjnego przegrzania gospodarki jak stało się to chociażby w państwach bałtyckich.

Gospodarka Chin znalazła się więc w dużo lepszej sytuacji niż wiele innych gospodarek. Złożyło się na to kilka czynników. Chiny nie polegały na kapitale zewnętrznym przy finansowaniu inwestycji. Kryzys kredytowy odciął dostęp do kapitału międzynarodowego w wielu państwach – nie było tak w przypadku Chin.

Popyt na chiński eksport spadł mniej niż popyt na eksport innych państw, na przykład Korei Południowej czy Japonii, ponieważ chińskie towary są konkurencyjne cenowo i ulokowane są z reguły na niskich poziomach cenowych. Potwierdzają to dane statystyczne: w USA import z Japonii spadł w marcu o 40% rok do roku, import z Chin ‘zaledwie’  o 10%.

Istotną cechą obecnej recesji jest to, że handel międzynarodowy doznał dużo większych strat niż produkcja. Dlatego najbardziej dotkniętymi państwami zostały te o dużym udziale eksportu w PKB (warto porównać na przykład Słowację i Polskę, Francję i Niemcy, Indonezję i Korę Południową). Co prawda eksport miał duże znaczenie dla PKB Chin (wzrósł z 300 mld USD w 2000 r. do 1400 mld USD w 2008 r.) ale załamanie eksportu zrównoważył w Chinach gigantyczny rynek wewnętrzny.

Chiński rynek wewnętrzny okazał się wyjątkowo chłonny ponieważ przez kilka ostatnich lat popyt na tym rynku był ‘sztucznie’ ograniczany przez rząd. Na początku globalnej recesji, wszystkie kluczowe podmioty chińskiego systemu gospodarczego dysponowały więc dużymi rezerwami umożliwiającymi rozwój popytu wewnętrznego. Konsumenci dysponowali znacznymi oszczędnościami, banki miały do dyspozycji istotne rezerwy kapitałowe, rząd miał możliwości zwiększenia wydatków budżetowych a cała gospodarka dysponowała gigantycznymi rezerwami walutowymi. Z pewnym opóźnienie w stosunku do początku globalnej recesji tę potencjalną machinę stymulującą gospodarkę wprowadzono w ruch. Z jakim efektem?

• eksport i import, spadły w maju około 25% rok do roku
• produkcja przemysłowa zwiększyła się o 9%
• w maju inwestycje kapitałowe wzrosły o 38% (32% od początku 2009 roku)
• PKB wzrosło w pierwszym kwartale o 6.1%
• w tym samym okresie popyt na ropę i produkty naftowe spadł o 3.5% w I kwartale, produkcja energii elektrycznej spadła o 2.7% w maju 2009 roku

Pierwsze wrażenie po zapoznaniu się z danymi chińskiej gospodarki  jest takie, że nie mają one większego sensu. PKB wzrasta o 6% a produkcja energii elektrycznej spada o około 3%? Eksport i import spadają o 25% a produkcja przemysłowa rośnie o 9%? Wartość inwestycji wzrasta o 1/3 przy spadku importu o 25%?

Odpowiedzi należy poszukać w tych danych:

• podaż pieniądza M2 wzrosła o 25% w maju, po wzroście o 29% w kwietniu
• wartość nowych kredytów udzielonych w maju wzrosła o 110% w porównaniu z majem 2008 roku
• sprzedaż (jako wyznacznik konsumpcji) wzrosła o 12%, w tym sprzedaż mebli wzrosła o 33% a sprzedaż biżuterii o 29%
• produkcja nowych samochodów wzrosła o 29% rok do roku, sprzedaż General Motors wzrosła w Chinach o 34% od początku 2009 roku
• sprzedaż nieruchomości komercyjnych wzrosła o 26% od stycznia do maja 2009 roku, sprzedaż nieruchomości mieszkaniowych wzrosła o 27% w tym samym okresie
• od stycznia do kwietnia wartość nowych projektów inwestycyjnych wzrosła o 91% rok do roku. W takich projektach nawet 1/3 wartości inwestycji może stanowić koszt gruntu lub budynków

Jest więc jeden podstawowy powód relatywnej siły chińskiej gospodarki: gigantyczny wzrost akcji kredytowej połączony ze wzrostem wydatków budżetowych. Ten proces uruchomił dwie inne tendencje: wzrost konsumpcji indywidualnej oraz wzrost inwestycji, przede wszystkim w sektorze nieruchomości. Napływ nowych pieniędzy na rynek doskonale tłumaczy odbicie na rynku akcyjnym i boom na rynku nieruchomości. Skoncentrowanie inwestycji w sektorze nieruchomości oraz początkowa faza boomu inwestycyjnego wyjasnia paradoks wzrostu inwestycji kapitałowych o ponad 30% przy jednoczesnym spadku importu o 25% (swoje dołożyły ceny surowców). Wzrost konsumpcji indywidualnej tłumaczy wzrost produkcji przemysłowej o 9% w okresie spadku eksportu o 25% (trochę prostej matematyki: produkcja przemysłowa na eksport to około 40% produkcji ogółem, eksport spadł o 25%. By uzyskać wzrost produkcji na poziomie 9% produkcja na rynek wewnętrzny musiała wzrosnąć o 30%)

Podsumowując: postawa chińskiej gospodarki w 2009 roku może imponować. Fundamenty tej relatywnej siły gospodarki Państwa Środka już nie są tak imponujące. O ile wzrost popytu wewnętrznego jest naturalny i potrzebny (w pewnym sensie sprawiedliwy po kilku latach ‘zrzucania’ się setek milionów obywateli CHRL na konkurencyjność chińskiego eksportu) to sposób jego stymulowania, a przede wszystkim skutki uboczne (potencjalne bańki na rynku akcyjnym i nieruchomości) tego procesu budzą uzasadnione ubawy o trwałość chińskiego modelu gospodarczego.

Najnowsze komentarze:

• Whiskeyjack – @ Trystero i Poszi
  nawiązując do pytania autora wyrazonego na końcu…
• Poszi – @karroryfer,

  AGW to nie jest teoria, tylko zestaw teorii. Można to…

• ktos – Ja mam pytanie luźno zwiazane z tematem: Zakładajac że zostanie…
• karroryfer – Nie jestem specjalistą od AGW ale mam jednak uwagę (do…
• xxx – @Mergiel
  Przy prywatyzowaniu wspólnego pastwiska też mogą się znaleźć hodowcy, którzy…
• Mergiel – To jest problem wspólnego pastwiska, którego nie da się sprywatyzować:…

Od czasu do czasu pojawiają się sugestie, że kryzys gospodarczy na świecie jest wymysłem mediów lub spiskującej kosztem społeczeństwa oligarchii finansowej, że nic nadzwyczajnego się nie dzieje: życie gospodarcze toczy się swoim torem, a kryzysowa retoryka jest jedynie pretekstem do zwiększenia rządowej pomocy i obcięcia przywilejów pracowniczych. Dlatego postanowiłem wykorzystać ‘wykresologię’ stosowaną by pokazać co naprawdę dzieje się w światowej i amerykańskiej gospodarce. Z pomocą przyszła Council on Foreign Relations, która niedawno opublikowała zestaw 21 wykresów pokazujących stan amerykańskiej i globalnej gospodarki w porównaniu do innych powojennych recesji.

Zwróćmy uwagę na pierwszy wykres przedstawiający roczną zmianę wartości handlu międzynarodowego. Dwie przerywane linie na wykresie to skrajne wartości przyjmowane w poprzednich recesjach, niebieska linia to średnia z poprzednich recesji, czerwona linia to aktualna sytuacja:

Za Council on Foreign Relations

Drugi wykres przedstawia wzrost poziomu bezrobocia w USA od początku recesji:

Za Council on Foreign Relations

Kolejny wykres prezentuje zmianę sprzedaży nowych samochodów w USA. Uznałem, że kontekście 20% udziału branży motoryzacyjnej w polskim eksporcie to istotne informacje.

Za Council on Foreign Relations

Interesująco wygląda też porównanie deficytów budżetowych w USA: aktualnego i tych, które towarzyszyły poprzednim recesjom. Wielkość deficytu jest wskazówką co do wielkości potrzeb kredytowych amerykańskiego rządu: obecnie i w przyszłości.

Za Council on Foreign Relations

Ostatni wykres przedstawia zmianę realnych cen domów w USA. Wykres ten pokazuje tę wielkość także dla Wielkiego Kryzysu i średnią dla przedwojennych recesji. Trudno lepiej zilustrować wielkość spekulacyjnego bąbla na rynku nieruchomości z pierwszej dekady XXI wieku:

Za Council on Foreign Relations

• Whiskeyjack – @ Trystero i Poszi
  nawiązując do pytania autora wyrazonego na końcu…
• Poszi – @karroryfer,

  AGW to nie jest teoria, tylko zestaw teorii. Można to…

• ktos – Ja mam pytanie luźno zwiazane z tematem: Zakładajac że zostanie…
• karroryfer – Nie jestem specjalistą od AGW ale mam jednak uwagę (do…
• xxx – @Mergiel
  Przy prywatyzowaniu wspólnego pastwiska też mogą się znaleźć hodowcy, którzy…
• Mergiel – To jest problem wspólnego pastwiska, którego nie da się sprywatyzować:…