Część komentatorów nie może zrozumieć dlaczego globalny rynek zareagował wyprzedażą na podwyższenie limitu zadłużenia USA, a więc de facto uniknięcie ryzyka zdarzenia kredytowego. Uważam, że ten sposób myślenia o rynku finansowym jest nieproduktywny i może prowadzić do tworzenia bezwartościowych wniosków. Takich jak ten zawarty w słynnym tytule depeszy Bloomberga: Jen rekordowo mocny w stosunku do dolara ze względu na obawy przed skażeniem radioaktywnym.

Myślę, że nastroje na rynku finansowym świetnie oddaje wykres rentowności 10 letnich obligacji amerykańskich. Trudno na tym wykresie dostrzec obawy o wypłacalność USA na co zwróciłem uwagę pisząc tekst Bankructwo, którego nie będzie?:

Za Yahoo Finance

Warto pamiętać, że rentowność obligacji uwzględnia zarówno ryzyko finansowe emitenta ale także oczekiwania inflacyjne (także inne czynniki: na przykład płynność). Oczekiwania inflacyjne są natomiast tym mniejsze im gorsze są prognozy gospodarcze. Rynek obligacji mógł więc ‘żyć’ czymś innym niż limitem zadłużenia.

Ostatnie dni zapewniły inwestorom serię rozczarowujących danych makroekonomicznych na czele z fatalnym odczytem amerykańskiego PKB w I i II kwartale 2011 roku i najnowszym odczytem aktywności w przemyśle. Raport o PKB zawierał także rewizje tego wskaźnika za kilkanaście ostatnich kwartałów, które rzucają zupełnie nowe światło na rozmiary recesji i wielkość ożywienia gospodarczego. Pokazuje to poniższy wykres:

Za Calculated Risk

Rewizje amerykańskiego PKB rozwiązała dwie wielkie ekonomiczne łamigłówki. Nikt już nie zastanawia się dlaczego amerykańska gospodarka tworzy tak mało miejsc pracy w tym miejscu cyklu koniunkturalnego. Wyjaśniła się także zagadka gwałtownego wzrostu efektywności amerykańskiego gospodarki – okazał się iluzją.

Jest wreszcie decyzja o podniesieniu limitu zadłużenia wraz z pakietem reformy fiskalnej. Na tę reformę spojrzeć można w ten sposób:

Za Marginal Revolution

Z drugiej strony, nawet te kilka bilionów dolarów będzie mieć jakiś mnożnik fiskalny i wraz z cięciem wydatków rządowych zniknie w gospodarce popyt generowany przez te wydatki. Pojawiają się więc obawy, że największa gospodarka świata jeszcze przez długi czas znajdować się będzie w stanie marazmu.

Czy FED będzie interweniować po raz trzeci?

Najnowsze komentarze:

• Whiskeyjack – @ Trystero i Poszi
  nawiązując do pytania autora wyrazonego na końcu…
• Poszi – @karroryfer,

  AGW to nie jest teoria, tylko zestaw teorii. Można to…

• ktos – Ja mam pytanie luźno zwiazane z tematem: Zakładajac że zostanie…
• karroryfer – Nie jestem specjalistą od AGW ale mam jednak uwagę (do…
• xxx – @Mergiel
  Przy prywatyzowaniu wspólnego pastwiska też mogą się znaleźć hodowcy, którzy…
• Mergiel – To jest problem wspólnego pastwiska, którego nie da się sprywatyzować:…

Zastanawiam się jaki odzew wywołał w Polsce artykuł w Washington Post (a więc w gazecie, którą trudno oskarżyć o lewicowe sympatie) pod tytułem 5 ekonomicznych lekcji od Szwecji – gwiazdy gospodarczego odrodzenia. Dotychczas w świadomości internautów sukces gospodarczy Szwecji zaistniał przez artykuł w Pulsie Biznesu, w którym autor najpierw poinformował czytelników, że szwedzkie królestwo może pochwalić się wzrostem gospodarczym, którego nie powstydziłyby się rynki wschodzące — w 2010 r. PKB urósł o 5,5 procent a następnie autorytatywnie stwierdził, że receptą na sukces okazało się uwolnienie gospodarki z obciążeń fiskalnych.

W Szwecji rzeczywiście obniżono podatki. Uczynił to rządzący już drugą kadencję prawicowy rząd. A teraz posłuchajcie prawicowego premiera Szwecji: Wydatki w ramach państwa opiekuńczego powinny być dla Szwecji ważniejsze od obniżki podatków a nowa runda stymulowania gospodarki będzie miał miejsce tylko wtedy gdy pozwoli na to stan finansów publicznych.

Od 2006 roku, podatki dochodowe w Szwecji obniżono o około 2,3% PKB. Obniżono także opodatkowanie pracy i podatek od przedsiębiorstw. Łącznie udział wszystkich dochodów podatkowych w PKB spadł z 48,3% w 2006 do 46,4% w 2009 roku. Nie sądziłem, że państwo, w którym dochody podatkowe rządu stanowią 46,4% PKB będzie przykładem sukcesu będącego wynikiem uwolnienia gospodarki z obciążeń fiskalnych.

Wróćmy jednak do artykułu w Washington Post. Pierwsza lekcja ze Szwecji to: utrzymuj nadwyżkę budżetową w czasach prosperity. Przed nastaniem kryzysu szwedzki rząd operował przy nadwyżce budżetowej rzędu 3,6% w czasach gdy rządy w USA, Wielkiej Brytanii czy w Polsce utrzymywały kilkuprocentowy deficyt budżetowe (w USA będący wynikiem obniżek podatków i kosztownych wojen). W latach kryzysu Szwecja zanotowała niewielki deficyt budżetowy ale już w tym roku Szwecja ma zanotować nadwyżkę w wysokości 0,3%, która ma się powiększyć do 1,8% PKB w 2012 roku i 2,8% PKB w 2013 roku.

Szwecja wraz z pozostałymi państwami skandynawskimi pokazuje, że relatywnie łatwo jest utrzymać finanse publiczne w ryzach przy wysokich dochodach podatkowych. Państwa skandynawskie, w których dochody podatkowe rządu przekraczają 45% PKB prowadzą zrównoważoną politykę budżetową, utrzymują dług publiczny na niskim poziomie a rynki finansowe oceniają obligacje tych państw za najbezpieczniejsze na świecie.

Druga lekcja ze Szwecji, to zdaniem Washington Post: najlepszy stymulator fiskalny polega na istnieniu automatycznych mechanizmów. W 2010 roku wartość stymulatora fiskalnego wyniosła 1,2% PKB a w jego skład poza obniżką podatków i projektami infrastrukturalnymi wchodziły wydatki na pomoc społeczną. Główną rolę odegrały automatyczne stabilizatory: zasiłki dla bezrobotnych, powszechna służba zdrowia, pomoc społeczna, które sprawiły, że gospodarka nie odczuła utraty dochodów przez osoby tracące pracę wskutek recesji.

Trzecia lekcja ze Szwecji to według WP: używaj aktywnej polityki monetarnej. Riksbank obniżył główne stopy procentowe do 0,25%, wprowadził nawet karne, ujemne oprocentowanie dla części depozytów, które banki komercyjne utrzymywały w szwedzkim banku centralnym. Riksbank zaangażował się w zapewnianie płynności: w szczytowym momencie w bilansie banku znalazły się aktywa wielkości 25% szwedzkiego PKB. Dla amerykańskiego FED ten wskaźnik nigdy nie przekroczył 15%. Riksbank szybko zareagował też na odrodzenie gospodarcze – główna stopa procentowa w Szwecji to już 1,75%.

Lekcja czwarta: korzystaj z zalet płynnego kursu walutowy. Spadek wartości szwedzkiej korony, tak jak spadek wartości złotego, był automatycznym stabilizatorem, który zwiększył konkurencyjność eksportu na globalnych rynkach i pomógł kurczącej się gospodarce.

Lekcja piąta: zaimplementuj regulacje finansowe, które uniemożliwią sektorowi bankowemu wzięcia na siebie ryzyka zdolnego powalić całą gospodarkę. To o tyle interesująca lekcja, że wskutek ryzykownych inwestycjach w państwach bałtyckich szwedzkim bankom niewiele brakło do wpadnięcia w spore trudności i bez awaryjnego finansowania opartego między innymi o linie swapowe pomiędzy FED a Riksbankiem część szwedzkich banków mogłoby sobie nie poradzić. Co więcej, Szwecja dysponowała dosyć świeżymi doświadczeniami kryzysu bankowego na początku lat 90’, które wykluczyły deregulację sektora w islandzkim stylu.

Moim zdaniem jest za wcześnie by ocenić skuteczność szwedzkich rozwiązań. Z wyjątkiem stosowania aktywnej polityki monetarnej wszystkie lekcje ze Szwecji wydają się jednak mało kontrowersyjne i sensowne. Aktywna polityka monetarna jest kwestią dyskusyjną ale możliwą do obrony w przypadku ‘nagłego wyschnięcia płynności’ na globalnych rynkach finansowych.

Najnowsze komentarze:

• Whiskeyjack – @ Trystero i Poszi
  nawiązując do pytania autora wyrazonego na końcu…
• Poszi – @karroryfer,

  AGW to nie jest teoria, tylko zestaw teorii. Można to…

• ktos – Ja mam pytanie luźno zwiazane z tematem: Zakładajac że zostanie…
• karroryfer – Nie jestem specjalistą od AGW ale mam jednak uwagę (do…
• xxx – @Mergiel
  Przy prywatyzowaniu wspólnego pastwiska też mogą się znaleźć hodowcy, którzy…
• Mergiel – To jest problem wspólnego pastwiska, którego nie da się sprywatyzować:…

Trudności na amerykańskim rynku pracy głęboko zapadły do świadomości ekspertów ekonomicznych i politycznych. Większość z nich skupia się jednak na głównych danych, takich jak poziom bezrobocia czy liczba utraconych miejsc pracy. Zwłaszcza ten ostatni wskaźnik powinien działać otrzeźwiająco na wszystkich bagatelizujących rozmiary recesji w USA:

Za Econbrowser

Najbardziej niepokojącym zjawiskiem na amerykańskim rynku pracy jest rosnąca od początku recesji średnia długość trwania bezrobocia. Na początku recesji, pod koniec 2007 roku, przy 5% bezrobocia przeciętna długość trwania bezrobocia wynosiła 17 tygodni. Następnie, długość trwania bezrobocia, zgodnie z przewidywaniami, rosła wraz ze wzrostem poziomu bezrobocia – zgodnie z trendem obserwowanym od 1947 roku. W 2009 roku nastąpiło ‘oderwanie się’ długości trwania bezrobocia od trendu wskutek dramatycznego wzrostu tego wskaźnika przy relatywnie niewielkim wzroście poziomu bezrobocia. Pokazuje to poniższy wykres:

Za Federal Reserve Bank of Chicago

Długotrwałe bezrobocie jest bardzo poważnym zjawiskiem gospodarczym i społecznym. Po pierwsze, gospodarstwa domowe dotknięte długotrwałym bezrobociem nie mają innego wyjścia i istotnie ograniczają konsumpcję co ma swoje oczywiste konsekwencje dla wzrostu gospodarczego. Po drugie, epizod długotrwałego bezrobocia trwale obniża dochody bezrobotnego – nawet po znalezieniu przez niego pracy! Po prostu, pozycja takich bezrobotnych na rynku pracy staje się słaba i bardzo trudno jest ją odbudować.

Obecnie, 4,1% amerykańskiej siły roboczej, około 6,3 mln Amerykanów to osoby bezrobotne dłużej niż 27 tygodni, czyli pół roku. Dla porównania, na początku lat 80’ długotrwałym bezrobociem dotknięte było 2,6% siły roboczej. Proszę popatrzeć na ten świetny wykres przygotowany przez Calculated Risk  rozbijający bezrobocie na cztery kategorie, w zależności od długości bezrobocia:

Za Calculated Risk

Pytanie o przyczynę takie stanu rzeczy może wydawać się banalne, warto jednak zauważyć, że istnieją dwie możliwości: przyczyną może być bardzo duża ilość zwolnień lub bardzo mała ilość tworzonych miejsc pracy. Wydaje się, że obecnie należałoby położyć akcent powolne tworzenie nowych miejsc pracy. Wskazują na to dwa dalsze wykresy. Pierwszy pokazuje ilu bezrobotnych przypada na każde utworzone miejsce pracy:

Za Economix

Drugi wykres pokazuje jaki procent istniejących i otwartych etatów stanowi nowo-utworzone miejsca pracy w poszczególnych sektorach gospodarki:

Za Economix

Powyższe dane można podsumować w ten sposób: jeśli w najbliższym czasie nie nastąpi istotna rewolucja techniczna, przynajmniej porównywalna z ekspansją sektora IT w latach 90’, to odbudowa amerykańskiego rynku pracy a wraz z nią odrodzenie gospodarcze w USA będzie powolna i długotrwała.

Najnowsze komentarze:

• Whiskeyjack – @ Trystero i Poszi
  nawiązując do pytania autora wyrazonego na końcu…
• Poszi – @karroryfer,

  AGW to nie jest teoria, tylko zestaw teorii. Można to…

• ktos – Ja mam pytanie luźno zwiazane z tematem: Zakładajac że zostanie…
• karroryfer – Nie jestem specjalistą od AGW ale mam jednak uwagę (do…
• xxx – @Mergiel
  Przy prywatyzowaniu wspólnego pastwiska też mogą się znaleźć hodowcy, którzy…
• Mergiel – To jest problem wspólnego pastwiska, którego nie da się sprywatyzować:…

Pisałem niedawno o jingle mails, czyli strategicznym porzucaniu kredytów hipotecznych (strategiczne niewypłacalności) przez tych kredytobiorców, dla których wartość pozostałej do spłacenia kwoty podstawowej kredytu jest dużo wyższa niż wartość domu, który ten kredyt zabezpiecza. Strategiczne niewypłacalności mogą się okazać dużym problemem dla sektora bankowego ponieważ różnica pomiędzy wartością niespłaconego kredytu a kwotą otrzymaną ze sprzedaży przejętej nieruchomości będzie stratą banku.

W USA około 23% kredytów hipotecznych znajduje się pod wodą, czyli nieruchomości warte są mniej niż kredyt hipoteczny, który zabezpieczają. 10,7 mln gospodarstw domowych mieszka w takich domach. Co ciekawe, taka sytuacja ma miejsce na rynku, na którym ceny nie wskazują na niedowartościowanie. Zgodnie z obliczeniami The Economist, na których oparł się David Rosenberg, ceny domów w USA są 3% niedowartościowane względem historycznego stosunku cena/dochody (pokazuje stosunek cen domów do dochodów Amerykanów) i 14% przewartościowane gdy weźmie się pod uwagę historyczne stosunek cena/wynajem  (pokazuje stosunek cen domów do kosztów wynajęcia ).

Calculated Risk opublikował dwa interesujące wykresy pokazują odsetek ‘zatopionych’ kredytów hipotecznych w poszczególnych stanach. Dla nikogo chyba nie będzie zaskoczeniem, że takie nieruchomości skoncentrowane są w miejscach gdzie bańka na rynku nieruchomości była największa: w Nevadzie, Arizonie, Florydzie i Kalifornii. Te cztery stany uzupełnia borykający się z problemami gospodarczymi Michigan. W Nevadzie, ponad 65% kredytów hipotecznych znajduje się ‘pod wodą’. W Arizonie i Florydzie ponad 45%.

Za Calculated Risk

Naturalnie, strategiczną niewypłacalnością nie są zagrożone wszystkie ‘zatopione’ kredyty hipoteczne a raczej te, w których kwota do spłacenia przewyższa wartość nieruchomości o kilkadziesiąt procent. Proszę więc zwrócić uwagę na odsetek hipotek znajdujących się ‘pod wodą’ 25% i więcej w najbardziej dotkniętych stanach.

Za Calculated Risk

Najnowsze komentarze:

• Whiskeyjack – @ Trystero i Poszi
  nawiązując do pytania autora wyrazonego na końcu…
• Poszi – @karroryfer,

  AGW to nie jest teoria, tylko zestaw teorii. Można to…

• ktos – Ja mam pytanie luźno zwiazane z tematem: Zakładajac że zostanie…
• karroryfer – Nie jestem specjalistą od AGW ale mam jednak uwagę (do…
• xxx – @Mergiel
  Przy prywatyzowaniu wspólnego pastwiska też mogą się znaleźć hodowcy, którzy…
• Mergiel – To jest problem wspólnego pastwiska, którego nie da się sprywatyzować:…

W ostatnich kilku miesiącach zwracałem uwagę na niebezpieczeństwo, że odrodzenie gospodarcze, które ma miejsce w USA będzie pozbawione mechanizmów kreujących nowe miejsca pracy (jobless recovery – jak nazywają to zjawisko anglojęzyczni blogerzy). Ma to istotne konsekwencje. Po pierwsze, amerykańska gospodarka musi tworzyć nowe miejsca pracy (77 000 miesięcznie)  dla wkraczających na rynek pracy Amerykanów, w przeciwnym razie zwiększać się będzie stopa bezrobocia. Po drugie, powolny powrót do pełnego zatrudnienia, który może trwać nawet do 2017 roku będzie negatywnie oddziaływał na konsumpcję Amerykanów.

Oczywiście, rachityczne odrodzenie i powolne tworzenie miejsc pracy nie musi oznaczać nieustannego wzrostu bezrobocia. Wiele wskazuje na to, że ‘dołek’ na rynku pracy mierzony liczbą tworzonych etatów netto jest już za nami. Dziś chciałem zwrócić uwagę na ‘dwie jaskółki’ potencjalnego przesilenia na rynku pracy, które mogą sugerować, że w najbliższych miesiącach gospodarka w USA zacznie tworzyć nowe miejsca pracy a poziom bezrobocia osiągnie maksimum w tej recesji i zacznie się obniżać w przeciągu najbliższego roku.

Pierwszym pozytywnym sygnałem jest wzrost liczby tymczasowo zatrudnionych. Na ten wskaźnik zwróciłem uwagę w tekście Raporty z amerykańskiego rynku pracy: w początkowej fazie ożywienie firmy ryzykują mniej zatrudniając pracowników tymczasowych chcąc zaspokoić rosnący popyt. Dopiero później tworzone są pełnowartościowe etaty. Dlatego wzrost tymczasowo zatrudnionych poprzedza o kilku miesięcy tworzenie pełnych etatów przez gospodarkę co pokazuje ten wykres, na którym trzymiesięczna średnia zmian liczy tymczasowo zatrudnionych przesunięta jest o cztery miesiące:

Za Calculated Risk

Z wykresu wynika, że najbliższym czasie amerykańska gospodarka ‘powinna’ zacząć tworzyć nowe miejsca pracy. Warto jednak pamiętać, że stanie się tak tylko wtedy gdy odrodzenie będzie trwałe – w przeciwnym razie, przedsiębiorstwa po uzupełnieniu zapasów, nie zdecydują się na trwałe ruchy kadrowe.

Drugi wykres pokazuje korelację pomiędzy zmianami poziomu wolnych mocy wytwórczych (wolne moce wytwórcze to moce wytwórcze minus wykorzystane moce wytwórcze) a poziomem bezrobocia. Mark Thoma zwraca uwagę, że szczyt bezrobocia nastąpił w dwóch ostatnich recesjach jakieś 16-19 miesięcy po szczytowym odczycie wolnych mocy wytwórczych. W obecnej recesji najniższe wykorzystanie mocy wytwórczych miało miejsce w czerwcu 2009 roku. Jeśliby zależność czasowa pomiędzy bezrobociem a wykorzystaniem mocy wytwórczej miała się utrzymać to szczyt bezrobocia powinien przypaść na koniec 2010 roku.

Za Mark Thoma

Czy dwa przedstawione powyżej wskaźniki nie zaprzeczają sobie? Nie. Poziom bezrobocia może rosnąć nawet wtedy gdy gospodarka tworzy nowe miejsca pracy. Po pierwsze na rynek pracy wkraczają nowi Amerykanie. Po drugie, wraz z poprawą sytuacji gospodarczej na rynek pracy powracać będą zniechęceni i nie szukający pracy Amerykanie, którzy zgodnie z metodologią tworzenia raportów ‘wypadli’ z siły roboczej przy podawaniu wskaźnika bezrobocia U3.

Ostatnia wątpliwość dotyczy tego, na ile obecna recesja jest inna od poprzednich. Za Davidem Rosenbergiem podkreślam, że mamy do czynienia z recesją ‘po boomie kredytowym’ a te historycznie bywają dłuższe i bardziej frustrujące niż typowe załamania w cyklu koniunkturalnym.

Najnowsze komentarze:

• Whiskeyjack – @ Trystero i Poszi
  nawiązując do pytania autora wyrazonego na końcu…
• Poszi – @karroryfer,

  AGW to nie jest teoria, tylko zestaw teorii. Można to…

• ktos – Ja mam pytanie luźno zwiazane z tematem: Zakładajac że zostanie…
• karroryfer – Nie jestem specjalistą od AGW ale mam jednak uwagę (do…
• xxx – @Mergiel
  Przy prywatyzowaniu wspólnego pastwiska też mogą się znaleźć hodowcy, którzy…
• Mergiel – To jest problem wspólnego pastwiska, którego nie da się sprywatyzować:…