Jason Zweig zwrócił kiedyś uwagę na następujące doświadczenie: W eksperymencie wzięli udział ludzie, szczury i gołębie. Naukowcy wyświetlali na ekranie dwa rodzaje świateł: zielone i czerwone. Sekwencja wyświetlania tych świateł była losowa ale przeciętnie w 4 na pięć przypadków wyświetlało się światło zielone, w 1 na 5 widoczne było światło czerwone.

Uczestników eksperymentu poproszono o odgadywanie tego, które światło zostanie wyświetlone (szczury i gołębie nagradzano jedzeniem za dobry wybór). Co się okazało? Szczury i gołębie bardzo szybko odkryły, że najlepszą strategią jest zawsze obstawiać ‘zielone’ i kończyły testy z około 80% skutecznością.

Co robili ludzie? Ludzie próbowali być sprytniejsi i odgadywali nieistniejący wzór pojawiania się świateł na ekranie. Kończyli eksperyment z 68% skutecznością.

Podobny eksperyment przeprowadzono kilka dekad temu na uniwersytecie w Yale. Naprzeciwko siebie stanęli studenci tej prestiżowej uczelni i laboratoryjne szczury. Zadanie? Odgadnąć w której stronie ramienia T pojawi się jedzenie. Naukowcy zadbali o losowość pojawiania się jedzenia jednak przeciętnie jedzenie pojawiało się w 60% przypadków po lewej stronie a w 40% przypadków po prawej stronie. Rezultat. Szczury szybko nauczyły się, że trzeba chodzić do lewej strony ramienia T i osiągały blisko 60% skuteczność. Studenci Yale nie mogli się pogodzić z 60% skutecznością, próbowali przechytrzyć system i kończyli z 50% skutecznością.

Jak można podsumować wyniki tych badań: ludzki umysł ma skłonność do szukania wzorów tam gdzie optymalną strategią jest postępowanie zgodne z poznanym prawdopodobieństwem.

Zastanawiam się czy tego typu błędu nie popełniają pasywni inwestorzy próbujący wyczuć rynek (stosujący market timing), na przykład na rynku funduszy inwestycyjnych. Zweig podaje przykład funduszu CGM Focus fund, który w latach 2000-2010 generował przeciętnie 18% zanualizowanej stopy zwrotu. Tymczasem przeciętny inwestor w tym funduszu tracił rocznie około 11%. Jak to możliwe?

Inwestorzy kupowali jednostki funduszu na rynkowych górkach i sprzedawali na rynkowych dołkach. Zagregowane dane ilustrujące takie zachowanie dostarcza poniższy wykres pokazujący 12 miesięczne stopy zwrotów funduszy o największym i najmniejszym przypływie kapitału sprzed i po podjęciu decyzji o inwestycji w te fundusze przez przeciętnych inwestorów. Wyniki te porównano to średnich rezultatów całego sektora funduszy inwestycyjnych.

Za Free Exchange

Najpopularniejsze wśród inwestorów fundusze osiągnęły w ostatnich 12 miesiącach wyższe od przeciętnych stopy zwrotu. Inwestorzy wyraźnie więc szukają wysokich zysków. Jednak w 12 miesiącach następujących po wyjątkowych zainteresowaniu inwestorów i wpływach pieniężnych stopy zwrotu tych funduszy są zdecydowanie gorsze, niższe od średniej.

Czy to oznacza, że inwestorzy zupełnie powinni zrezygnować z prób pokonania rynku? Absolutnie, nie. Po prostu, powinni zastanowić się czy takie starania mają sens i rokują uzyskanie efektów wynagradzających ich wysiłek.

Najnowsze komentarze:

• Whiskeyjack – @ Trystero i Poszi
  nawiązując do pytania autora wyrazonego na końcu…
• Poszi – @karroryfer,

  AGW to nie jest teoria, tylko zestaw teorii. Można to…

• ktos – Ja mam pytanie luźno zwiazane z tematem: Zakładajac że zostanie…
• karroryfer – Nie jestem specjalistą od AGW ale mam jednak uwagę (do…
• xxx – @Mergiel
  Przy prywatyzowaniu wspólnego pastwiska też mogą się znaleźć hodowcy, którzy…
• Mergiel – To jest problem wspólnego pastwiska, którego nie da się sprywatyzować:…

Psycholodzy i ekonomiści behawioralni doskonale zdają sobie sprawę z trudności, które przetwarzanie problemów prawdopodobieństwa przysparza ludzkiemu umysłowi. W całej grupie błędów poznawczych, błędy związane z oceną prawdopodobieństwa stanowią liczny i ważny podzbiór.

Wszystko zaczyna się w iluzji grupowania, czyli tendencji ludzkiego umysłu do wyszukiwania wzorców tam gdzie ich nie ma. Skonfrontowany z losowym zbiorem liczb ludzki umysł rozpocznie katorżniczą pracę wyszukiwania w nim prawidłowości.

W tej pracy umysł podlegać będzie efektowi świeżości, który sprawi, że ostatnim wydarzeniom przyznawać będzie nieproporcjonalnie duże znaczenie.

Wspomniane procesy zaprowadziły nas do oceny prawdopodobieństwa przyszłych zdarzeń, na podstawie historycznych wyników. W tej operacji rywalizują z sobą dwa błędy poznawcze: paradoks hazardzisty i błąd gorącej ręki.

Paradoks hazardzisty polega na założeniu, że zdarzenie będące przedłużeniem jakiejś serii (będącej wynikiem procesu losowego) jest mniej prawdopodobne niż zdarzenie załamujące serię. Po pięciu rzutach monetą, w której wyrzuciliśmy pięć reszek – orzeł wydaje się bardziej prawdopodobny w szóstym rzucie, choć nie jest.

Problem w tym, że istnieje inny błąd poznawczy, błąd gorącej ręki, który polega na założeniu, że seria niezwyczajnych wydarzeń będzie kontynuowana. Błąd gorącej ręki ma genezę sportową i związany jest z przekonaniem graczy w koszykówkę, że seria udanych rzutów do kosza będzie kontynuowana.

Okazuje się jednak, że błąd gorącej ręki może pojawić się przy ocenie prawdopodobieństwa zdarzeń losowych, jeśli oceniający nie jest do końca przekonany co do uczciwości procesu losowego.

Teraz możemy przejść do badań nad rzeczywistymi decyzjami ludzi, w których badacze pokazali jak paradoks hazardzisty i efekt gorącej ręki walczą o uwagę ludzi. Jørgensen, Suetens i Tyran dysponowali danymi o indywidualnych decyzjach graczy w duńskiego Lotto. To o tyle interesujące, że losowość Lotto jest znana a organizator loterii robi wszystko co możliwe by udowodnić uczciwość procesu. W przypadku Lotto, historyczne wyniki nie zawierają wskazówki w kwestii przyszłych rezultatów.

Badacze skupili się na zbadaniu reakcji graczy na wylosowanie określonych numerów: w jednym tygodniu oraz dwa, trzy i cztery tygodnie z rzędu. Co się okazało? Większość graczy nie zmieniała swoich typów. Wśród tych, którzy zmieniali dał się natomiast zaobserwować pewien wzór. Gdy jakaś liczba została wylosowana, gracze rzadziej obstawiali ją w następnym tygodniu. Jednak wraz z przedłużaniem się serii coraz chętniej typowali tę liczbę – po czterotygodniowej serii robili to częściej niż w sytuacji, w której liczba nie została wylosowana.

Za Jørgensen, Suetens i Tyran

Zastanawiam się czy podobny efekt nie występuje na rynku kapitałowym i czy nie jest on odpowiedzialny za tworzenie baniek spekulacyjnych. Mamy przecież na rynku kapitałowym dwa sposoby myślenia o ekstremalnych ruchach cenowych:

• prognozowanie powrotu do średniej, powrotu do trendu (co szybko urosło – szybko spada, co spadło to odbija)
• przekonanie o pojawieniu się nowej normalności determinującej kontynuację trendu

Co o tym myślicie?

Najnowsze komentarze:

• Whiskeyjack – @ Trystero i Poszi
  nawiązując do pytania autora wyrazonego na końcu…
• Poszi – @karroryfer,

  AGW to nie jest teoria, tylko zestaw teorii. Można to…

• ktos – Ja mam pytanie luźno zwiazane z tematem: Zakładajac że zostanie…
• karroryfer – Nie jestem specjalistą od AGW ale mam jednak uwagę (do…
• xxx – @Mergiel
  Przy prywatyzowaniu wspólnego pastwiska też mogą się znaleźć hodowcy, którzy…
• Mergiel – To jest problem wspólnego pastwiska, którego nie da się sprywatyzować:…

Sprawę katastrofy ekologicznej w Zatoce Meksykańskiej można przedstawić na wiele sposobów. Dziś, chciałbym pokazać wyciek ropy na platformie Deepwater Horizon jako przykład HILPE – high impact, low probability event, wydarzenia o niskim prawdopodobieństwie i ogromnych skutkach.

Otóż, istnieją przesłanki wskazujące, że wyciekowi ropy mógłby zapobiec wyłącznik akustyczny, który w razie katastrofy jest w stanie zdalnie zamknąć przepływ ropy w szybie. Taki wyłącznik kosztuje około $500 000. Tyle pieniędzy oszczędził BP.

Od czasu katastrofy kapitalizacja rynkowa zmniejszyła się o około $90-$100 mld, rentowności obligacji BP osiągają poziom śmieciowy, ceny rocznych CDS osiągnęły dziś poziom 734 punktów, pojawiają się pierwsze analizy wskazujące na kilkadziesiąt miliardów USD kosztów, które BP ma ponieść z związku z katastrofą, Matt Simmons sugeruje, że BP w okresie kilku najbliższych tygodni ogłosi upadłość.

Dziś wiemy, że BP podjęło złą decyzję. Można ją rozpatrzeć w kategoriach inwestycyjnych: strata/zysk. W tym konkretnym przypadku stosunek ten wynosi około 200 00 do 1. Mam nadzieję, że nikt z czytelników nie operuje w swoich inwestycjach przy podobnym stosunku strata/zysk.

Z HILPE są dwa kluczowe problemy. Po pierwsze, ludzki umysł ma skłonność do ignorowania scenariuszy o małym prawdopodobieństwie, zarówno w sferze intelektualnej jak w sferze praktycznych działań. Klasycznym przykładem, są wyśmiewane przez przeróżnych absolwentów Uniwersytetu Youtube badania nad orbitami komet i meteorytów. Zderzenie tych ciał z Ziemią jest bardzo małe prawdopodobne. Koszty takiego wydarzenia, na przykład zniszczenie cywilizacji ludzkiej, sprawiają jednak, że stosunek koszty/zyski takich programów badawczych są zupełnie racjonalne.

Drugim problemem jest to, że wolny rynek, czy raczej system gospodarczy uchodzący obecnie za wolny rynek, nie stwarza impulsów do racjonalnego traktowania HILPE, to jest traktowania ich zgodnie z rachunkiem koszty/zyski (w znaczeniu: straty, których się uniknie) pomnożone przez prawdopodobieństwo a nie koszty/prawdopodobieństwo. To przecież logika ‘imperatywu kwartalnych wyników finansowych’ sprawiła, że BP podjął takie a nie inne decyzje. Tym bardziej, że inni operatorzy platform wiertniczych w Zatoce Meksykańskiej używają akustycznych wyłączników.

Znaczenie tego problemu dla dyskusji o polityce regulacyjnej, a więc dla polityki gospodarczej najlepiej przedstawił Kenneth Rogoff, który napisał: Podstawowe problemy złożonych systemów, technologii i regulacji rozciągają się na wiele sfer nowoczesnego życia. Nanotechnologia i zdolność do tworzenia sztucznego życia niosą ze sobą olbrzymi potencjał dla ludzkości oferując nowe materiały, lekarstwa i techniki medyczne. Jednak, w przypadku tych wszystkich fascynujących technologii jest niewiarygodnie trudno znaleźć równowagę pomiędzy oferowanymi przez nie innowacjami a niewielkim ryzykiem bardzo dużych katastrof, które mogą się z nimi wiązać.

Ekonomia uczy nas, że gdy istnieje duża niepewność co do prawdopodobieństwa katastrofy to poleganie na mechanizmie cenowym w celu wygenerowania właściwych bodźców może być niebezpieczne. Niestety, ekonomiści wiedzą jeszcze mniej o tym jak stworzyć reżim regulacyjny dla złożonych systemów z permanentnie ewoluującym ryzykiem, jak stworzyć elastyczne instytucje regulacyjne. Dopóki to zagadnienie nie zostanie lepiej zrozumiane, będziemy skazani na życie w świecie, w którym regulacje są albo zbyt ostre albo zbyt łagodne.

Sektor finansowy już ostrzega, że nowe regulacje mogą być zbyt ostre, to jest, że ich niezamierzonym efektem będzie osłabienie wzrostu. Teraz, będziemy mieć do czynienia z tym samym dylematem w przypadku polityki energetycznej, nie tylko naftowej.

Cytuję Rogoffa by poprzeć się jego autorytetem ale faktem jest, że dokładnie w taki właśnie sposób interpretuje zagadnienie regulacji i wolnego rynku, zarówno w sektorze finansowym jak i w przypadku przepisów bezpieczeństwa. Oczywiście, jako osoba z wysoką awersją do ryzyka uważam, że lepiej mieć zbyt ostre regulacje niż zbyt łagodne.

Otóż, tym co nastraja wyjątkowo pesymistycznie w przypadku katastrofy Deepwater Horizon jest fakt, że stosunkowo niedawno (w 1979 roku), na tym samym obszarze, wydarzyła się podobna katastrofa tyle, że na dużo mniejszej głębokości. Dużo większym problemem są HILPE, które jeszcze nigdy nie miały miejsca. Dużo trudniej jest oszacować ryzyko, dużo trudniej jest wygenerować odpowiednie bodźce.

Kluczowym problemem jest fakt, że krzykliwy tłum przeciwników regulacji, przeciwników zaawansowanych przepisów bezpieczeństwa po prostu nie rozumie dynamiki HILPE, nie rozumie złożonego rachunku ekonomicznego, związanego z HILPE – zwłaszcza w sytuacji, w której prawdopodobieństwo nie jest znane a jego szacunki są raczej naukowym zgadywaniem. Drugim problemem jest mitologizowanie mechanizmów rynkowych, które nie zawsze generują odpowiednie bodźce, tym bardziej, że w przypadku wielu HILPE mamy jeszcze do czynienia z efektami zewnętrznymi czyli sytuacją, w której koszty HILPE poniosą inni, jak choćby w przypadku mutacji wirusów na przemysłowych farmach zwierząt.

Morałem niech będzie informacja, że w dwóch państwach posiadających największe doświadczenie w głębokowodnym wierceniu, w Brazylii i w Norwegii, używanie wyłączników akustycznych jest obligatoryjne. W Norwegii obowiązek ten istnieje od 1993 roku. Wall Street Journal: Stany Zjednoczone planowały wprowadzenie obowiązku używania wyłączników akustycznych kilka lat temu ale korporacje wiertnicze zakwestionowały koszty i efektywność takiego rozwiązania. 

Najnowsze komentarze:

• Whiskeyjack – @ Trystero i Poszi
  nawiązując do pytania autora wyrazonego na końcu…
• Poszi – @karroryfer,

  AGW to nie jest teoria, tylko zestaw teorii. Można to…

• ktos – Ja mam pytanie luźno zwiazane z tematem: Zakładajac że zostanie…
• karroryfer – Nie jestem specjalistą od AGW ale mam jednak uwagę (do…
• xxx – @Mergiel
  Przy prywatyzowaniu wspólnego pastwiska też mogą się znaleźć hodowcy, którzy…
• Mergiel – To jest problem wspólnego pastwiska, którego nie da się sprywatyzować:…

W tekście o Stanisławie Petrowie, w ramach nuklearnego weekendu na blogu, pozwoliłem sobie na stwierdzenie, że polityka administracji Reagana, która przekonała Sowietów, że władze USA nie tylko nie boją się wojny nuklearnej ale są gotowe wykonać pierwsze uderzenie była skrajnie nieodpowiedzialna z punktu widzenia interesów Amerykanów i całej ludzkości. Stwierdzenie to spotkało się z ostrym sprzeciwem kilku czytelników, którzy posuwali się nawet do przypominania mi, że ‘gdyby nie Reagan to prowadziłbym teraz bloga o zaletach centralnego planowania’.

Dwie uwagi na początek: nie oceniam całości polityki administracji Reagana. Choć nie ma wśród historyków (politologów?) konsensusu w sprawie rezultatów polityki Reagana względem bloku komunistycznego, uważam, że więcej faktów przemawia za stwierdzeniem, że polityka Reagana przyśpieszyła upadek systemu komunistycznego. Trudno mi się jednak zgodzić z opinią, że ‘gdyby nie Reagan to komunizm nie upadłby’. Jestem głęboko przekonany, że gospodarcza nieefektywność systemu centralnego planowania prędzej czy później doprowadziłaby do upadku bloku komunistycznego. Stąd, budzą moje zdziwienie stwierdzenia nie dostrzegające autodestrukcyjnego potencjału komunizmu.

Nie ulega wątpliwości, że polityka Reagana rozgrzała wyścig nuklearny. Administracja USA skutecznie przekonała władze ZSRR, że Amerykanie są gotowi wykonać pierwsze uderzenie, choć sam Reagan nigdy o tym nie myślał. Przyczyniły się do tego zarówno konkretne decyzje, na przykład stworzenie programu Gwiezdnych Wojen, jak i wypowiedzi członków administracji Reagana.

Kilka zdań o tym pierwszym programie: Skuteczność Gwiezdnych Wojen (zakładając, że ten mechanizm miałby jakąkolwiek skuteczność większą od zera) byłaby minimalna przy zmasowanym uderzeniu Sowietów. Żaden system nie poradzi sobie z tysiącem rakiet balistycznych. Gwiezdne Wojny mogłoby zmienić strategiczną sytuację USA gdyby Amerykanie pierwszym, niespodziewanym uderzeniem zniszczyli kilkadziesiąt procent potencjału nuklearnego ZSRR. Dokładnie w taki sposób widzieli Gwiezdne Wojny Rosjanie – jako broń ofensywną. Ten aspekt problemu zupełnie umyka apologetom Reagana wsłuchanym w jego szczerą, pokojową retorykę. W ocenie polityki państwa nie ważne są jednak intencje lecz efekty.

Jest więc faktem, że polityka administracji Reagana znacząco zwiększyła prawdopodobieństwo totalnej wojny nuklearnej, także tej przypadkowej, przez przekonanie Rosjan, że Amerykanie są gotowi wykonać pierwsze uderzenie. Koszt totalnej wojny nuklearnej zmierza do nieskończoności – zagłada cywilizacji ludzkiej jest z ekonomicznego punktu widzenia bardzo droga dla tej cywilizacji. Wzrost ryzyka zagłady cywilizacji ludzkiej jest więc bardzo kosztowny – jeśli stanowi jedną część równania to po drugiej stronie muszą stać bardzo poważne korzyści. Jakie korzyści odniosła ludzkość, ale także USA, z rozgrzania wyścigu nuklearnego? Komunizm upadł kilka miesięcy wcześniej? To wszystko. System komunistyczny wykończyły tanie surowce naturalne i koszty konwencjonalnych wojen (Afganistan, Afryka) – oczywiście poza skutkami systemu centralnego planowania.

Podsumowując, administracja Reagana podjęła bardzo ryzykowną decyzję wybierając politykę konfrontacji w dziedzinie broni nuklearnej – a każde ryzyko można wycenić – osiągając w zamian bardzo niewiele. Fakt, że polityka ta okazała się skuteczna nie ma większego znaczenia dla oceny jej ekonomicznej racjonalności. Jeśli ktoś w celu zaoszczędzenia 2 minut przebiegnie przez ruchliwą autostradę zamiast skorzystać z kładki to nie ocenimy jego postępowania jako rozsądne tylko dlatego, że mu się tym razem udało.

Działania administracji Reagana były także nierozsądne z punktu widzenia teorii gier. Przekonywanie przeciwnika, że jest się bardziej agresywnym niż jest się naprawdę nie ma sensu jeśli potencjalne dostosowanie strategii przeciwnika do jego nowego postrzegania naszej agresywności nie służy naszym interesom. Jeśli przeciwnik w reakcji na naszą agresywną retorykę sam podejmuje agresywne działania (na przykład reaguje bardziej nerwowo na fałszywe alarmy nuklearne) a naszym celem nie było zwiększenie agresywności przeciwnika to nasze działanie jest irracjonalne z punktu widzenia naszych interesów. Potocznym rozwinięciem myśli, którą staram się przekazać w tym akapicie jest powiedzenie ‘nigdy nie wypowiadaj gróźb, których nie jesteś w stanie spełnić’.

Ocena tej konkretnej części polityki administracji Reagana jest ściśle związana z poznawczym skrzywieniem rodzaju ludzkiego: permanentnej skłonności do ignorowania małego prawdopodobieństwa. To skrzywienie jest tym groźniejsze im większe straty związane są ze zdarzeniem obarczonym małym prawdopodobieństwem. Koronnymi przykładami takiego skrzywienia jest ignorowanie zagrożenia związanego z uderzeniem asteroidy (str. 187) lub ignorowanie niebezpieczeństwa związanego ze skutkami burzy słonecznej.

Ignorowanie małego prawdopodobieństwa jest też powszechne w życiu codziennym. Weźmy najprostszy przykład. Jest chyba potwierdzone naukowo, że już jedna dawka twardego narkotyku może spowodować uzależnienie. Uzależnienie w przypadku człowieka prowadzącego satysfakcjonujące, szczęśliwe życie ma praktycznie nieskończone koszty. Potencjalne korzyści z wzięcia narkotyku to kilka godzin narkotykowej euforii. Jak niskie musi być prawdopodobieństwo uzależnienia by ‘wyrównać’ obydwie strony równania? Pomijam naturalnie fakt, że nikt nie podejmuje decyzji o spróbowaniu heroiny na podstawie analizy kosztów i korzyści.

Koniec nuklearnego weekendu na blogu.

Najnowsze komentarze:

• Whiskeyjack – @ Trystero i Poszi
  nawiązując do pytania autora wyrazonego na końcu…
• Poszi – @karroryfer,

  AGW to nie jest teoria, tylko zestaw teorii. Można to…

• ktos – Ja mam pytanie luźno zwiazane z tematem: Zakładajac że zostanie…
• karroryfer – Nie jestem specjalistą od AGW ale mam jednak uwagę (do…
• xxx – @Mergiel
  Przy prywatyzowaniu wspólnego pastwiska też mogą się znaleźć hodowcy, którzy…
• Mergiel – To jest problem wspólnego pastwiska, którego nie da się sprywatyzować:…